ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભયારણ્ય દક્ષિણ સૌરાષ્ટ્રની ટેકરીઓમાં 1,400 ચોરસ કિલોમીટરથી થોડા વધુ સૂકા પાનખર જંગલ, કાંટાળાં ઝાંખરાં અને ઘાસનાં મેદાનોમાં ફેલાયેલું છે, જેમાંથી કેન્દ્રનો આશરે 258 ચોરસ કિલોમીટર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે. તે એશિયાઈ સિંહ, Panthera leo persica, નો છેલ્લો ગઢ છે — અને હવે, વધતાં-વધતાં, સિંહોના એ ઘણા મોટા ભૂ-ભાગનું હૃદય જે ખેતરો અને કાંઠા સુધી ફેલાઈ ગયો છે.
ગીર એક નજરે
- ક્યાં: ગુજરાતના જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લા. સફારી સાસણ ગીરથી શરૂ થાય છે.
- ઋતુ: સામાન્ય રીતે 16 ઑક્ટોબરથી 15 જૂન. ચોમાસામાં બંધ.
- સફારી: ગીર જંગલ ટ્રેલ (ખુલ્લી જીપ્સી, આશરે ત્રણ કલાક, દિવસમાં ત્રણ સ્લૉટ) અને દેવળીયા સફારી પાર્ક (બસ કે જીપ્સી, એક કલાકથી ઓછું).
- પરમિટ: ફક્ત ઑનલાઇન, ગુજરાત વન વિભાગ પાસેથી.
- સિંહ: વન વિભાગના 2025ના વસ્તી અંદાજમાં 891, જે 2020ના 674થી વધુ છે; તે ગીર અને આસપાસના જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલા છે.
ગીર જંગલ ટ્રેલ સફારી કેવી રીતે ચાલે છે
જંગલ ટ્રેલ અભયારણ્યના પ્રવાસન ઝોનમાં ખુલ્લી, નોંધાયેલી જીપ્સીમાં ડ્રાઇવ છે, જેમાં ડ્રાઇવર અને વન વિભાગનો ગાઇડ સાથે હોય છે. એક પરમિટ પર છ મુલાકાતીઓ સુધીનું એક વાહન જાય છે; હાલના નિયમો હેઠળ એક નાના બાળકને વધારાની છૂટ મળી શકે. સામાન્ય રીતે દિવસમાં ત્રણ સ્લૉટ હોય છે — એક સૂર્યોદયની આસપાસથી, એક મોડી સવારે અને એક બપોર પછી — દરેક આશરે ત્રણ કલાકનો, અને શિયાળા તથા ઉનાળા વચ્ચે સમયમાં થોડો ફેરફાર કરાય છે.
તમે ક્યાં જશો તે તમે પસંદ કરતા નથી. જંગલ અનેક ક્રમાંકિત રૂટમાં વહેંચાયેલું છે, અને તમારા વાહનને સાસણમાં સિંહ સદનના રિસેપ્શન કેન્દ્ર પર એક રૂટ ફાળવાય છે. કેટલાક રૂટ કમલેશ્વર ડેમ પાસેથી પસાર થાય છે; બધા સિંહોના સારા વિસ્તારમાંથી જાય છે. વન વિભાગના ટ્રૅકર સિંહોની અવરજવર પર સામાન્ય નજર રાખે છે, જે સિંહ વારંવાર દેખાવાનું એક કારણ છે — પણ તેની ખાતરી કદી હોતી નથી.
પરમિટનું બુકિંગ, પગલે-પગલે
- girlion.gujarat.gov.in પર જાઓ — અને બીજે ક્યાંય નહીં — અને “Gir Jungle Trail” કે “Devalia Safari Park” પસંદ કરો.
- તારીખ અને સ્લૉટ પસંદ કરો. બુકિંગ નક્કી ગાળા પહેલાં ખૂલે છે અને લોકપ્રિય તારીખો ઝડપથી ભરાઈ જાય છે.
- દરેક મુલાકાતીનું નામ, ઉંમર અને ફોટો ઓળખપત્રની વિગત બરાબર એ જ રીતે ભરો જે રીતે તે સાથે લાવવાના દસ્તાવેજ પર છે. વિદેશી નાગરિકો પોતાનો પાસપોર્ટ વાપરે છે.
- ઑનલાઇન ચુકવણી કરો અને ઈ-પરમિટ સાચવી લો.
- એ દિવસે પરમિટ અને અસલ ઓળખપત્રો સાથે સમયસર સિંહ સદન પહોંચો. જીપ્સી અને ગાઇડ ત્યાં જ ફાળવાય છે અને તેમની ચુકવણી અલગથી થાય છે.
ખર્ચ કેટલો થાય
ત્રણ અલગ ચાર્જ છે: પ્રતિ વાહન પરમિટ ફી (વિદેશી નાગરિકો માટે ભારતીયો કરતાં વધુ, અને શનિ-રવિ તથા જાહેર રજાઓમાં વધુ), જીપ્સીનું ભાડું, અને ગાઇડની ફી. કેટલાંક સાધનો પર કૅમેરા ફી પણ લાગી શકે. વન વિભાગ આ સમયાંતરે બદલે છે, એટલે અમે જાણીજોઈને એવા આંકડા છાપતા નથી જે જૂના થઈ જાય — બજેટ બનાવતાં પહેલાં હાલના દર પોર્ટલ પર જુઓ. અંદાજ માટે: આખી જીપ્સી વહેંચતા ભારતીય મુલાકાતીઓને જંગલ ટ્રેલ વ્યક્તિદીઠ સસ્તી પડે છે; વિદેશી મુલાકાતીઓ માટે પરમિટ અનેક ગણી મોંઘી છે.
જંગલ ટ્રેલ કે દેવળીયા?
| ગીર જંગલ ટ્રેલ | દેવળીયા સફારી પાર્ક | |
|---|---|---|
| આ શું છે | ખુલ્લા, જંગલી વનમાંથી ડ્રાઇવ | કુદરતી વાતાવરણનો વાડબંધ ઇન્ટરપ્રિટેશન ઝોન |
| સમયગાળો | આશરે 3 કલાક | 1 કલાકથી ઓછો |
| વાહન | ખુલ્લી જીપ્સી, 6 મુલાકાતીઓ સુધી | વન વિભાગની બસ, અથવા જીપ્સી |
| સિંહ દેખાવા | વારંવાર, પણ કદી ચોક્કસ નહીં | બહુ શક્ય |
| બીજા વન્યજીવ | દીપડો (દુર્લભ), હરણ, કાળિયાર જેવાં પ્રાણી, મગર, 300+ પક્ષીઓ | વાડામાં દીપડો, હરણ, કાળિયાર |
| બંધ | આશરે 16 જૂન–15 ઑક્ટોબર | સામાન્ય રીતે બુધવારે; ચોમાસાની વ્યવસ્થા તપાસો |
| કોના માટે શ્રેષ્ઠ | અસલ જંગલનો અનુભવ | પરિવારો, ટૂંકું રોકાણ, ચોક્કસ દર્શન |
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય ગીર જંગલ ટ્રેલ
જંગલી સિંહોના મલકમાં ખુલ્લી જીપની સફારી
મુખ્ય આકર્ષણ: સાસણમાં ફાળવાતા જંગલના રૂટ પર ખુલ્લી જીપ્સીમાં આશરે ત્રણ કલાકની ડ્રાઇવ, સાથે વન વિભાગનો ગાઇડ — અભયારણ્યના પ્રવાસન ઝોનમાંથી, જ્યાં એશિયાઈ સિંહ, દીપડા, હરણ અને સેંકડો જાતનાં પક્ષીઓ મુક્ત વસે છે. પ્રવેશ ફક્ત સત્તાવાર ઈ-પરમિટથી.
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય દેવળીયા સફારી પાર્ક
ગીર ઇન્ટરપ્રિટેશન ઝોન — ટૂંકી સફર, સિંહ દેખાવાની લગભગ ખાતરી
સાસણથી આશરે 12 કિમી પશ્ચિમે ગીર જેવા જ કુદરતી વાતાવરણનો મોટો વાડબંધ વિસ્તાર, જ્યાં બસ કે જીપ્સીના ટૂંકા ચક્કરમાં સિંહ, દીપડા અને તૃણાહારી પ્રાણીઓ જોઈ શકાય છે. જંગલ ટ્રેલની પરમિટ ખૂટી ગઈ હોય ત્યારે આ જ આધાર છે, અને નાનાં બાળકો સાથે સારી પસંદગી.
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય 
સોમનાથ, દીવ અને સૌરાષ્ટ્રનો કાંઠો સોમનાથ મંદિર
અરબી સમુદ્રને કિનારે પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ
ભારતનાં સૌથી પવિત્ર શિવ મંદિરોમાંનું એક, બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ ગણાતું; અનેક વાર ધ્વસ્ત અને પુનર્નિર્મિત થયેલા સ્થળે આઝાદી પછી ફરી બંધાયેલું. સાસણથી આશરે એક કલાકના અંતરે, ગીર સફારીનો સ્વાભાવિક સાથી.
અમારી સલાહ છે કે બંને કરો: જે બપોરે પહોંચો તે દિવસે દેવળીયા, અને પછીના એક-બે દિવસમાં જંગલ ટ્રેલની બે ડ્રાઇવ. એક બીજો સફારી પાર્ક, આંબરડી, પણ છે — પૂર્વ બાજુ ધારી પાસે.
સિંહ
એશિયાઈ સિંહ તેમના આફ્રિકન પિતરાઈઓ કરતાં થોડા નાના હોય છે. નરની કેશવાળી ટૂંકી અને ઓછી ઘટ્ટ હોય છે જેથી કાન દેખાતા રહે છે, અને નર-માદા બંનેમાં સામાન્ય રીતે પેટની સાથે ચામડીની એક લાંબી ગડી દેખાય છે. ટોળાં પણ નાનાં હોય છે, અને નર તથા માદા ઘણી વાર અલગ રહે છે, સિવાય કે સંવનન વખતે કે મોટા શિકાર પર. તે મુખ્યત્વે ચિત્તલ, સાબર, નીલગાય અને જંગલી ભૂંડ ખાય છે — અને માલઢોર પણ, જે સાથે રહેતા લોકો સાથેના તેમના અસહજ છતાં અદ્ભુત સહનશીલ સંબંધના કેન્દ્રમાં છે.
દિવસની ગરમીમાં સિંહ એ જ કરે છે જે બધી બિલાડીઓ કરે છે — ઊંઘે છે, સામાન્ય રીતે કોઈ રસ્તા કે સૂકા વોંકળાની બાજુમાં છાંયડે. દિવસના અજવાળાના પહેલા અને છેલ્લા કલાકમાં તે ચાલે છે, ડણકે છે અને પાણી પીએ છે.
બીજા વન્યજીવ
- દીપડા ગીરમાં ઘણા છે પણ ભાગ્યે જ દેખાય છે; સંધ્યાટાણું અને પથરાળ કે નદીકિનારાનો વિસ્તાર સૌથી સારી તક આપે છે.
- હરણ અને કાળિયાર જેવાં પ્રાણી: મોટાં ટોળાંમાં ચિત્તલ, સાબર, નીલગાય, નાનું ચોશિંગા અને ખુલ્લાં ઝાંખરાંમાં ચિંકારા.
- મગર કમલેશ્વર ડેમ પર અને નદીઓને કિનારે; ગીરમાં દાયકાઓથી તેમનો ઉછેર કરીને તેમને છોડવામાં આવે છે.
- નાના શિકારીઓ: પટ્ટાવાળું ઝરખ, સોનેરી શિયાળ, જંગલી બિલાડી, નાનકડી રસ્ટી-સ્પૉટેડ કૅટ, નોળિયા અને ઘોરખોદિયું — મોટે ભાગે નિશાચર.
- પક્ષીઓ: 300થી વધુ જાતિઓ, જેમાં ચોટલિયો સાપમાર, મોરબાજ, વરસાદમાં નવરંગ, દૂધરાજ, ઢોંક, ઘુવડ, ગીધ અને અસંખ્ય મોર સામેલ છે.
જંગલ
ગીર પશ્ચિમ ભારતમાં બચેલા સૂકા પાનખર વનનો સૌથી મોટો ટુકડો છે. પશ્ચિમ અડધા ભાગમાં સાગનું વર્ચસ્વ છે; બાકીની જગ્યાએ તે બાવળ અને બોરડીનાં ઝાંખરાં, વસંતની શરૂઆતમાં નારંગી ઝળહળતા કેસૂડા, અને નદીઓને કિનારે સદાબહાર જાંબુ, કરંજ અને વડની પટ્ટીઓને જગ્યા આપે છે. સાત નદીઓ આ ટેકરીઓમાંથી નીકળે છે કે પસાર થાય છે, જેમાં હીરણ, શેત્રુંજી, મછુન્દ્રી અને શિંગોડા છે, અને તેમના પરનાં જળાશયો સૂકી ઋતુમાં જંગલની જીવાદોરી છે.
ગીરના લોકો
માલધારીઓ
માલધારી પશુપાલકો છે — નામનો અર્થ જ છે “માલ (પશુધન) રાખનારા” — જે પેઢીઓથી ગીરના જંગલમાં નેસ કહેવાતી કાંટાની વાડવાળી વસાહતોમાં રહેતા આવ્યા છે, ભેંસો અને ગાયો ચરાવતા અને દૂધ-ઘી વેચતા. સિંહ તેમનાં જાનવર ઉપાડી જાય છે અને તે એ ધીરજથી સહે છે જે જાણીતી બની ગઈ છે. 1970ના દાયકાથી ઘણા પરિવારોને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની બહાર વસાવાયા; બાકીના અભયારણ્યમાં જ છે. જો તમારો રૂટ કોઈ નેસ પાસેથી પસાર થાય તો યાદ રાખો કે તે કોઈનું ઘર છે.
સીદીઓ
ગીરની આસપાસ, ખાસ કરીને તાલાળા પાસેના જાંબુર ગામમાં, સીદીઓ રહે છે: પૂર્વ આફ્રિકન મૂળના ગુજરાતીઓ, જેમના પૂર્વજો સદીઓ પહેલાં ખલાસી, સૈનિક અને પ્રદેશના રાજવીઓના સેવક તરીકે આવ્યા હતા. તે સંત બાવા ગોરના ભક્ત છે, અને તેમનો ધમાલ — મોરપીંછ અને રંગેલા ચહેરા સાથે કરાતું ઝડપી, તાલપ્રધાન નૃત્ય — એ સાંસ્કૃતિક રજૂઆત છે જે સાસણ આવનારા મોટાભાગના લોકો જુએ છે. જો તમે તે જુઓ તો એવો શો પસંદ કરો જેમાં મંડળીને વાજબી મહેનતાણું મળતું હોય.
સિંહ કેવી રીતે બચાવાયા
ઓગણીસમી સદીના અંત સુધીમાં શિકારે એશિયાઈ સિંહને તેના લગભગ આખા વિસ્તારમાંથી ભૂંસી નાખ્યો હતો. જે બચ્યા તે ગીર પૂરતા સીમિત હતા — જૂનાગઢના નવાબોનું ખાનગી શિકારગાહ; 1900ની આસપાસ તેમની સંખ્યાના અંદાજ ઘણા જુદા-જુદા છે અને કદાચ જરૂર કરતાં ઓછા હતા, પણ તે ચોક્કસપણે બચેલો-ખૂચેલો અવશેષ જ હતો. વાઇસરૉય લૉર્ડ કર્ઝનના પ્રોત્સાહનથી — જેમના વિશે કહેવાય છે કે તેમણે પોતાનો સિંહનો શિકાર રદ કર્યો હતો — નવાબોએ શિકાર પર નિયંત્રણ મૂક્યું અને પછી તેને લગભગ બંધ જ કરી દીધો.
આઝાદી પછી ગીરને 1965માં વન્યજીવ અભયારણ્ય અને તેના કેન્દ્રને 1975માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જાહેર કરાયું. રક્ષણ, કેટલાંક ગામોના પુનર્વસન અને વન વિભાગ તથા સ્થાનિક લોકોના દાયકાઓના કામે બાકીનું કરી બતાવ્યું. તાજેતરની દરેક ગણતરીમાં વસ્તી વધી છે, અને હવે સિંહ જૂની સીમાઓથી ઘણા આગળ રહે છે — ખેતરોમાં, કાંઠાનાં ઝાંખરાંમાં અને નગરોની આસપાસ. આ સફળતા નવી સમસ્યાઓ પણ લાવે છે: ખુલ્લા કૂવા, રસ્તા અને રેલવે લાઇનો જે સિંહોનો જીવ લે છે, અને એ જોખમ કે કોઈ એક રોગચાળો એક જ પ્રદેશમાં કેન્દ્રિત વસ્તી પર ત્રાટકે.
નમૂનાના પ્રવાસક્રમ
બે રાત: જરૂરી બાબતો
- દિવસ 1: બપોર ઢળે તે પહેલાં સાસણ પહોંચો; દેવળીયા સફારી પાર્ક; ઓરિએન્ટેશન કેન્દ્ર.
- દિવસ 2: સવારે જંગલ ટ્રેલ; બપોર અને સાંજ આરતી તથા દરિયાકિનારા માટે સોમનાથમાં.
- દિવસ 3: સવારે બીજી જંગલ ટ્રેલ; પ્રસ્થાન.
પાંચ દિવસ: સિંહ, મંદિરો અને દરિયો
- દિવસ 1: જૂનાગઢ પહોંચો; મહાબત મકબરો અને ઉપરકોટ.
- દિવસ 2: રોપવેથી કે પરોઢે પગથિયાંથી ગિરનાર; સાસણની ડ્રાઇવ.
- દિવસ 3: સવાર અને બપોરની જંગલ ટ્રેલ ડ્રાઇવ.
- દિવસ 4: વહેલી સવારે દેવળીયા; સોમનાથ; આગળ દીવ.
- દિવસ 5: દીવનો કિલ્લો, દેવળો અને દરિયાકિનારા.
શું પહેરવું અને શું લાવવું
- રંગ: ખાખી, ઑલિવ, કથ્થઈ કે રાખોડી. સફેદ, લાલ અને દરેક ભડક રંગ ટાળો.
- શિયાળો (નવેમ્બર–ફેબ્રુઆરી): ખુલ્લી જીપમાં સવારો ખરેખર ઠંડી હોય છે — ફ્લીસ કે જૅકેટ, ટોપી અને હાથમોજાં સુધી. મોડી સવાર સુધીમાં ઝડપથી ગરમી થઈ જાય છે, એટલે થરમાં કપડાં પહેરો.
- ઉનાળો (માર્ચ–જૂન): આખી બાંયનાં હળવાં સુતરાઉ કપડાં, પહોળી કિનારીવાળી ટોપી, ગૉગલ્સ, સનસ્ક્રીન અને પુષ્કળ પાણી.
- હંમેશાં: બંધ પગરખાં, ધૂળ માટે સ્કાર્ફ કે બફ, દૂરબીન, તમારી પરમિટ અને અસલ ફોટો ઓળખપત્ર.
- મૂકીને આવો: પરફ્યુમ, પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, જંગલમાં ખાવાની વસ્તુઓ, અને ડ્રોન — જેની મંજૂરી નથી.
ફોટોગ્રાફી, વિવેક સાથે
- 200–400 મિમીનો લેન્સ મોટાભાગની પરિસ્થિતિ માટે બરાબર છે; સિંહ ઘણી વાર નજીક હોય છે, પક્ષીઓ નહીં.
- ડ્રાઇવરને કદી રસ્તો છોડવા, કોઈ પ્રાણીનો માર્ગ કાપવા કે ગાઇડની સલાહ કરતાં વધુ નજીક સરકવા ન કહો.
- ફ્લૅશ નહીં, પ્રાણી માથું ઊંચું કરે તે માટે બૂમ પાડવી કે સીટી વગાડવી નહીં, અને પક્ષીઓના અવાજ વગાડવા નહીં.
- વાહનની અંદર બેઠા રહો. ઊતરવાની મનાઈ છે, સિવાય કે જ્યાં ગાઇડ કહે.
- “રૂટની બહાર” સિંહ બતાવવા માટે પૈસા ન આપો. ગેરકાયદે ગોઠવાયેલાં દર્શન પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેના પર કાયદેસર કાર્યવાહી થાય છે.
- માલધારી કે સીદી લોકોના ફોટા લેતાં પહેલાં પૂછો, અને ના પાડે તો વિવેકથી સ્વીકારો.
- ઉદ્યાનની બહારના સિંહોનાં ચોક્કસ સ્થળ સોશિયલ મીડિયા પર મૂકતાં પહેલાં વિચારો.
પૈસા, નેટવર્ક અને સલામતી
- ગાઇડ, ટિપ અને નાની દુકાનો માટે રોકડા રાખો; મોટી હોટેલોમાં કાર્ડ અને ડિજિટલ ચુકવણી ચાલે છે.
- ગુજરાતમાં દારૂબંધી છે: સાસણમાં દારૂ વેચાતો નથી. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ હોવાથી દીવ અપવાદ છે.
- ભોજન લગભગ સંપૂર્ણ શાકાહારી છે અને ઘણી વાર ઉત્તમ — કાઠિયાવાડી થાળી જરૂર અજમાવો.
- મોબાઇલ નેટવર્ક સાસણ ગામમાં ઠીકઠાક અને જંગલની અંદર નબળું છે.
- સંધ્યાટાણે કે અંધારા પછી જંગલના રસ્તા પર કદી પગપાળા ન ચાલો, અને ઉદ્યાનની સીમા પરના લૉજમાં બાળકોને નજીક રાખો.
તારીખો પસંદ કરવા તૈયાર છો? જુઓ ક્યારે જવું, કેવી રીતે પહોંચવું અને ક્યાં રોકાવું.
તમારી યાત્રામાં આ પણ જોડો
ગુજરાતની બીજી મોટી યાત્રા ઘણે ઉત્તરે, કચ્છમાં છે. અમારી ધોળાવીરા ગાઇડ કચ્છના મોટા રણમાં ખડીર બેટ પર વસેલા હડપ્પીય નગર વિશે જણાવે છે, જે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ છે. સાસણથી તે સડક માર્ગે આશરે 400–450 કિમી દૂર છે, સામાન્ય રીતે રાજકોટ થઈને, એટલે કચ્છને સાઇડ-ટ્રિપ ગણવાને બદલે ઓછામાં ઓછી બે રાત અલગથી આપો.
આગળ રાજસ્થાન જવું છે? પુષ્કરનું રેલવે સ્ટેશન અજમેર જંક્શન અમદાવાદથી દિલ્હી તરફની મુખ્ય લાઇન પર છે, એટલે સરોવર કિનારે વસેલું આ યાત્રાધામ ગુજરાત અને રાજસ્થાનની લાંબી યાત્રામાં સહેલાઈથી જોડાઈ જાય છે. અમારી પુષ્કર ટ્રાવેલ ગાઇડ (અંગ્રેજીમાં) ઘાટ, બ્રહ્મા મંદિર અને નવેમ્બરના ઊંટ મેળા વિશે માહિતી આપે છે.