गीर राष्ट्रीय उद्यान आणि वन्यजीव अभयारण्य दक्षिण सौराष्ट्राच्या टेकड्यांमध्ये 1,400 चौरस किलोमीटरपेक्षा थोड्या अधिक कोरड्या पानझडी जंगलात, काटेरी झुडपांत आणि गवताळ रानात पसरले आहे, ज्यापैकी गाभ्यातला साधारण 258 चौरस किलोमीटर भाग राष्ट्रीय उद्यान आहे. ते आशियाई सिंहाचा, Panthera leo persica चा, शेवटचा बालेकिल्ला आहे — आणि आता, वाढत-वाढत, सिंहांच्या त्या कितीतरी मोठ्या भूप्रदेशाचे हृदय जो शेतशिवार आणि किनाऱ्यापर्यंत पसरला आहे.
गीर एका नजरेत
- कुठे: गुजरातमधील जुनागढ, गीर सोमनाथ आणि अमरेली जिल्हे. सफारी सासण गीरहून सुरू होतात.
- हंगाम: सहसा 16 ऑक्टोबर ते 15 जून. पावसाळ्यात बंद.
- सफारी: गीर जंगल ट्रेल (उघडी जिप्सी, सुमारे तीन तास, दिवसाला तीन स्लॉट) आणि देवळिया सफारी पार्क (बस किंवा जिप्सी, तासापेक्षा कमी).
- परमिट: फक्त ऑनलाइन, गुजरात वन विभागाकडून.
- सिंह: वन विभागाच्या 2025 च्या लोकसंख्या अंदाजात 891, जे 2020 मधल्या 674 पेक्षा अधिक; ते गीर आणि भोवतीच्या जिल्ह्यांत पसरले आहेत.
गीर जंगल ट्रेल सफारी कशी चालते
जंगल ट्रेल म्हणजे अभयारण्याच्या पर्यटन क्षेत्रातून उघड्या, नोंदणीकृत जिप्सीतली फेरी, ज्यात चालक आणि वन विभागाचा गाइड सोबत असतात. एका परमिटवर सहा अभ्यागतांपर्यंतचे एक वाहन जाते; सध्याच्या नियमांनुसार एका लहान मुलाला जादा परवानगी मिळू शकते. सहसा दिवसाला तीन स्लॉट असतात — एक सूर्योदयाच्या सुमारापासून, एक उशिरा सकाळी आणि एक दुपारनंतर — प्रत्येक सुमारे तीन तासांचा, आणि हिवाळा व उन्हाळा यांच्यात वेळांत थोडा बदल केला जातो.
तुम्ही कुठे जाणार ते तुम्ही निवडत नाही. जंगल अनेक क्रमांकित मार्गांत विभागलेले आहे, आणि तुमच्या वाहनाला सासणमधील सिंह सदनच्या रिसेप्शन केंद्रावर एक मार्ग नेमून दिला जातो. काही मार्ग कमलेश्वर धरणाजवळून जातात; सगळेच सिंहांच्या चांगल्या अधिवासातून जातात. वन विभागाचे ट्रॅकर सिंहांच्या हालचालींवर सर्वसाधारण लक्ष ठेवतात, हे सिंह वारंवार दिसण्याचे एक कारण — पण त्याची हमी कधीच नसते.
परमिटचे बुकिंग, टप्प्याटप्प्याने
- girlion.gujarat.gov.in वर जा — आणि अन्यत्र कुठेही नाही — आणि “Gir Jungle Trail” किंवा “Devalia Safari Park” निवडा.
- तारीख आणि स्लॉट निवडा. बुकिंग ठरावीक काळ आधी उघडते आणि लोकप्रिय तारखा पटकन भरतात.
- प्रत्येक अभ्यागताचे नाव, वय आणि फोटो ओळखपत्राचा तपशील अगदी तसाच भरा जसा ते सोबत आणणार असलेल्या दस्तऐवजावर आहे. परदेशी नागरिक आपला पासपोर्ट वापरतात.
- ऑनलाइन पैसे भरा आणि ई-परमिट जतन करा.
- त्या दिवशी परमिट आणि मूळ ओळखपत्रांसह वेळेत सिंह सदनला हजर व्हा. जिप्सी आणि गाइड तिथेच नेमून दिले जातात आणि त्यांचे पैसे वेगळे द्यावे लागतात.
खर्च किती येतो
तीन वेगवेगळी शुल्के आहेत: प्रति वाहन परमिट शुल्क (परदेशी नागरिकांसाठी भारतीयांपेक्षा जास्त, आणि शनिवार-रविवार व सार्वजनिक सुट्ट्यांना जास्त), जिप्सीचे भाडे, आणि गाइडचे शुल्क. काही उपकरणांवर कॅमेरा शुल्कही लागू शकते. वन विभाग हे वेळोवेळी बदलतो, म्हणून जुने ठरू शकणारे आकडे आम्ही मुद्दाम छापत नाही — खर्चाचा अंदाज बांधण्याआधी सध्याचे दर पोर्टलवर पाहा. ढोबळ अंदाज म्हणून: पूर्ण जिप्सी वाटून घेणाऱ्या भारतीय अभ्यागतांना जंगल ट्रेल दरडोई स्वस्त पडते; परदेशी अभ्यागतांसाठी परमिट कितीतरी पटींनी महाग आहे.
जंगल ट्रेल की देवळिया?
| गीर जंगल ट्रेल | देवळिया सफारी पार्क | |
|---|---|---|
| हे काय आहे | मोकळ्या, रानटी जंगलातून फेरी | नैसर्गिक अधिवासाचा कुंपणबंद इंटरप्रिटेशन झोन |
| कालावधी | सुमारे 3 तास | 1 तासापेक्षा कमी |
| वाहन | उघडी जिप्सी, 6 अभ्यागतांपर्यंत | वन विभागाची बस, किंवा जिप्सी |
| सिंह दिसणे | वारंवार, पण कधीच खात्रीचे नाही | फारच संभवनीय |
| इतर वन्यजीव | बिबट्या (दुर्मीळ), हरणे, काळवीट वर्गातले प्राणी, मगर, 300+ पक्षी | कुंपणातला बिबट्या, हरणे, काळवीट |
| बंद | साधारण 16 जून–15 ऑक्टोबर | सहसा बुधवारी; पावसाळ्यातली व्यवस्था तपासा |
| कोणासाठी सर्वोत्तम | खऱ्या रानाचा अनुभव | कुटुंबे, कमी दिवस, खात्रीचे दर्शन |
गीर राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्य गीर जंगल ट्रेल
रानटी सिंहांच्या मुलखातली उघड्या जीपची सफारी
मुख्य आकर्षण: सासणमध्ये नेमून दिलेल्या जंगलातील मार्गावर उघड्या जिप्सीतून सुमारे तीन तासांची फेरी, सोबत वन विभागाचा गाइड — अभयारण्याच्या पर्यटन क्षेत्रातून, जिथे आशियाई सिंह, बिबटे, हरणे आणि शेकडो जातींचे पक्षी मुक्त राहतात. प्रवेश फक्त अधिकृत ई-परमिटनेच.
गीर राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्य देवळिया सफारी पार्क
गीर इंटरप्रिटेशन झोन — छोटी फेरी, सिंह दिसण्याची जवळपास खात्री
सासणपासून सुमारे 12 किमी पश्चिमेला गीरसारख्याच नैसर्गिक अधिवासाचा मोठा कुंपणबंद भाग, जिथे बस किंवा जिप्सीच्या छोट्या फेरीत सिंह, बिबटे आणि तृणभक्षी प्राणी पाहता येतात. जंगल ट्रेलचे परमिट संपले असतील तेव्हाचा हा आधार, आणि लहान मुलांसोबत चांगला पर्याय.
गीर राष्ट्रीय उद्यान व अभयारण्य 
सोमनाथ, दीव आणि सौराष्ट्राचा किनारा सोमनाथ मंदिर
अरबी समुद्राच्या काठावरचे पहिले ज्योतिर्लिंग
भारतातील सर्वात पवित्र शिवमंदिरांपैकी एक, बारा ज्योतिर्लिंगांमध्ये पहिले मानले जाणारे; अनेकदा उद्ध्वस्त आणि पुन्हा उभारल्या गेलेल्या स्थळावर स्वातंत्र्यानंतर पुन्हा बांधलेले. सासणपासून सुमारे एका तासावर, गीर सफारीचा स्वाभाविक जोडीदार.
आमचा सल्ला: दोन्ही करा. ज्या दुपारी पोहोचाल त्या दिवशी देवळिया, आणि पुढच्या एक-दोन दिवसांत जंगल ट्रेलच्या दोन फेऱ्या. आणखी एक सफारी पार्क, आंबरडी, पूर्वेकडे धारीजवळ आहे.
सिंह
आशियाई सिंह त्यांच्या आफ्रिकी भावंडांपेक्षा थोडे लहान असतात. नरांची आयाळ आखूड आणि विरळ असते त्यामुळे कान दिसत राहतात, आणि नर-मादी दोघांतही सहसा पोटालगत कातडीची एक लांब घडी दिसते. कळपही लहान असतात, आणि नर व माद्या बऱ्याचदा वेगळे राहतात, मीलनाच्या वेळी किंवा मोठ्या शिकारीवर सोडून. ते प्रामुख्याने चितळ, सांबर, नीलगाय आणि रानडुकरे खातात — आणि गुरेढोरेही, जे त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या माणसांशी असलेल्या त्यांच्या अवघडलेल्या पण विलक्षण सहिष्णू नात्याच्या केंद्रस्थानी आहे.
दिवसाच्या उन्हात सिंह तेच करतात जे सगळी मार्जारे करतात — झोपतात, सहसा एखाद्या वाटेशेजारी किंवा कोरड्या ओढ्याकाठी सावलीत. दिवसाउजेडाच्या पहिल्या आणि शेवटच्या तासात ते चालतात, गर्जतात आणि पाणी पितात.
इतर वन्यजीव
- बिबटे गीरमध्ये पुष्कळ आहेत पण क्वचितच दिसतात; सांजवेळ आणि खडकाळ किंवा नदीकाठचा भाग सर्वोत्तम संधी देतात.
- हरणे आणि काळवीट वर्गातले प्राणी: मोठ्या कळपांत चितळ, सांबर, नीलगाय, छोटा चौशिंगा आणि मोकळ्या झुडपी रानात चिंकारा.
- मगरी कमलेश्वर धरणावर आणि नद्यांकाठी; गीरमध्ये दशकानुदशके त्यांचे प्रजनन करून त्यांना सोडले जात आहे.
- लहान शिकारी: पट्टेरी तरस, सोनेरी कोल्हा, रानमांजर, इवलीशी रस्टी-स्पॉटेड कॅट, मुंगसे आणि चांदी अस्वल (हनी बॅजर) — बहुतेक निशाचर.
- पक्षी: 300 हून अधिक प्रजाती, ज्यांत तुरेवाला सर्पगरुड, मोरघार, पावसात नवरंग, स्वर्गीय नर्तक, चित्रबलाक, घुबडे, गिधाडे आणि अगणित मोर.
जंगल
गीर हा पश्चिम भारतात उरलेला कोरड्या पानझडी जंगलाचा सर्वात मोठा पट्टा आहे. पश्चिम अर्ध्या भागात सागाचे वर्चस्व; इतरत्र तो बाभूळ आणि बोरीच्या झुडपांना, वसंताच्या सुरुवातीला केशरी पेटणाऱ्या पळसाला, आणि नद्यांकाठच्या सदाहरित जांभूळ, करंज व वडाच्या पट्ट्यांना जागा देतो. सात नद्या या टेकड्यांत उगम पावतात किंवा त्यांतून वाहतात, ज्यांत हिरण, शेत्रुंजी, मच्छुंद्री आणि शिंगोडा आहेत, आणि त्यांवरचे जलाशय कोरड्या हंगामात जंगलाची जीवनरेखा असतात.
गीरची माणसे
मालधारी
मालधारी हे पशुपालक आहेत — नावाचा अर्थच “माल (पशुधन) बाळगणारे” — जे पिढ्यान्‌पिढ्या गीरच्या जंगलात नेस नावाच्या काटेरी कुंपणाच्या वस्त्यांत राहत आले आहेत, म्हशी आणि गाई चारत आणि दूध-तूप विकत. सिंह त्यांची जनावरे नेतात आणि ते हे त्या संयमाने सोसतात जो प्रसिद्ध झाला आहे. 1970 च्या दशकापासून अनेक कुटुंबांचे राष्ट्रीय उद्यानाबाहेर पुनर्वसन झाले; बाकीची अभयारण्यातच आहेत. तुमचा मार्ग एखाद्या नेसाजवळून गेला तर लक्षात ठेवा की ते कोणाचे तरी घर आहे.
सिद्दी
गीरभोवती, विशेषतः तालाळाजवळच्या जांबूर गावात, सिद्दी राहतात: पूर्व आफ्रिकी वंशाचे गुजराती, ज्यांचे पूर्वज शतकांपूर्वी खलाशी, सैनिक आणि प्रदेशातील राज्यकर्त्यांचे सेवक म्हणून आले. ते संत बावा गोर यांचे भक्त आहेत, आणि त्यांचा धमाल — मोरपिसे आणि रंगवलेल्या चेहऱ्यांसह केला जाणारा वेगवान, तालप्रधान नाच — हेच ते सांस्कृतिक सादरीकरण जे सासणला येणारे बहुतेक जण पाहतात. तुम्ही ते पाहिले तर असा कार्यक्रम निवडा ज्यातून मंडळीला योग्य मोबदला मिळतो.
सिंह कसे वाचले
एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस शिकारीने आशियाई सिंहाला त्याच्या जवळपास संपूर्ण क्षेत्रातून पुसून टाकले होते. जे उरले ते गीरपुरते मर्यादित होते — जुनागढच्या नवाबांची खासगी शिकारभूमी; 1900 च्या सुमारास त्यांच्या संख्येचे अंदाज फार वेगवेगळे आहेत आणि बहुधा कमीच धरले गेले होते, पण तो नक्कीच उरलासुरला अवशेष होता. व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झन यांच्या प्रोत्साहनाने — ज्यांनी स्वतःची सिंहाची शिकार रद्द केली असे सांगितले जाते — नवाबांनी शिकारीवर निर्बंध घातले आणि मग ती जवळजवळ थांबवलीच.
स्वातंत्र्यानंतर गीरला 1965 मध्ये वन्यजीव अभयारण्य आणि त्याच्या गाभ्याला 1975 मध्ये राष्ट्रीय उद्यान घोषित करण्यात आले. संरक्षण, काही गावांचे पुनर्वसन आणि वन विभाग व स्थानिक लोकांचे दशकांचे काम यांनी बाकीचे साधले. अलीकडच्या प्रत्येक गणनेत संख्या वाढली आहे, आणि आता सिंह जुन्या सीमांच्या कितीतरी पलीकडे राहतात — शेतशिवारात, किनारी झुडपांत आणि गावांभोवती. हे यश नव्या अडचणीही आणते: उघड्या विहिरी, रस्ते आणि रेल्वेमार्ग जे सिंहांचा जीव घेतात, आणि हा धोका की एखाद्या रोगाची साथ एकाच प्रदेशात एकवटलेल्या लोकसंख्येवर कोसळेल.
नमुना प्रवासक्रम
दोन रात्री: आवश्यक गोष्टी
- दिवस 1: दुपार कलण्याआधी सासणला पोहोचा; देवळिया सफारी पार्क; ओरिएंटेशन केंद्र.
- दिवस 2: सकाळी जंगल ट्रेल; दुपार आणि संध्याकाळ आरती व समुद्रकाठासाठी सोमनाथला.
- दिवस 3: सकाळी दुसरी जंगल ट्रेल; प्रस्थान.
पाच दिवस: सिंह, मंदिरे आणि समुद्र
- दिवस 1: जुनागढला पोहोचा; महाबत मकबरा आणि उपरकोट.
- दिवस 2: रोपवेने किंवा पहाटे पायऱ्यांनी गिरनार; सासणचा प्रवास.
- दिवस 3: सकाळ आणि दुपारच्या जंगल ट्रेल फेऱ्या.
- दिवस 4: पहाटे देवळिया; सोमनाथ; पुढे दीव.
- दिवस 5: दीवचा किल्ला, चर्च आणि समुद्रकिनारे.
काय घालावे आणि काय आणावे
- रंग: खाकी, ऑलिव्ह, तपकिरी किंवा राखाडी. पांढरा, लाल आणि कोणताही भडक रंग टाळा.
- हिवाळा (नोव्हेंबर–फेब्रुवारी): उघड्या जीपमधल्या सकाळी खरोखरच थंड असतात — फ्लीस किंवा जॅकेट, टोपी आणि अगदी हातमोजेही. उशिरा सकाळपर्यंत पटकन उकडू लागते, म्हणून थरांनी कपडे घाला.
- उन्हाळा (मार्च–जून): लांब बाह्यांचे हलके सुती कपडे, रुंद काठाची टोपी, गॉगल, सनस्क्रीन आणि भरपूर पाणी.
- नेहमी: बंद पादत्राणे, धुळीसाठी स्कार्फ किंवा बफ, दुर्बीण, तुमचे परमिट आणि मूळ फोटो ओळखपत्र.
- मागे ठेवा: अत्तर, प्लास्टिकच्या पिशव्या, जंगलात खायचे पदार्थ, आणि ड्रोन — ज्यांना परवानगी नाही.
छायाचित्रण, सभ्यतेने
- 200–400 मिमीची लेन्स बहुतेक प्रसंगांना पुरते; सिंह बऱ्याचदा जवळ असतात, पक्षी नाही.
- चालकाला कधीही वाट सोडायला, प्राण्याचा मार्ग अडवायला किंवा गाइडच्या सल्ल्यापेक्षा जवळ सरकायला सांगू नका.
- फ्लॅश नाही, प्राण्याने वर पाहावे म्हणून हाका मारणे किंवा शिट्टी वाजवणे नाही, आणि पक्ष्यांचे आवाज वाजवणे नाही.
- वाहनात बसून राहा. उतरण्यास मनाई आहे, गाइड सांगेल त्या जागा सोडून.
- “मार्गाबाहेर” सिंह दाखवण्यासाठी पैसे देऊ नका. बेकायदा रचलेली दर्शने प्राण्यांना इजा पोहोचवतात आणि त्यावर खटले भरले जातात.
- मालधारी किंवा सिद्दी लोकांचे छायाचित्र घेण्याआधी विचारा, आणि नकार सौजन्याने स्वीकारा.
- उद्यानाबाहेरच्या सिंहांची नेमकी ठिकाणे सोशल मीडियावर टाकण्याआधी विचार करा.
पैसे, नेटवर्क आणि सुरक्षितता
- गाइड, टिप आणि छोट्या दुकानांसाठी रोकड ठेवा; मोठ्या हॉटेलांत कार्ड आणि डिजिटल पेमेंट चालते.
- गुजरातमध्ये दारूबंदी आहे: सासणमध्ये दारू विकली जात नाही. केंद्रशासित प्रदेश असल्याने दीव अपवाद.
- जेवण जवळपास पूर्णपणे शाकाहारी आणि बऱ्याचदा उत्कृष्ट — काठियावाडी थाळी नक्की चाखा.
- मोबाइल नेटवर्क सासण गावात बरे आणि जंगलात कमकुवत आहे.
- सांजवेळी किंवा अंधारानंतर जंगलातील रस्त्यांवर कधीही पायी चालू नका, आणि उद्यानाच्या सीमेवरच्या लॉजमध्ये मुलांना जवळ ठेवा.
तारखा निवडायला तयार? पाहा कधी जावे, कसे पोहोचावे आणि कुठे राहावे.
सहलीला हेही जोडा
गुजरातमधील दुसरा मोठा प्रवास दूर उत्तरेकडे, कच्छमध्ये आहे. आमची धोलावीरा मार्गदर्शिका कच्छच्या मोठ्या रणातील खडीर बेटावर वसलेल्या हडप्पाकालीन नगराची माहिती देते, जे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे. सासणपासून ते रस्त्याने साधारण 400–450 किमी दूर आहे, बहुधा राजकोटमार्गे, म्हणून कच्छला धावती भेट न मानता किमान दोन रात्री स्वतंत्रपणे द्या.
पुढे राजस्थानला जाताय? पुष्करचे रेल्वे स्थानक अजमेर जंक्शन अहमदाबादहून दिल्लीकडे जाणाऱ्या मुख्य मार्गावर आहे, त्यामुळे सरोवराकाठचे हे तीर्थक्षेत्र गुजरात आणि राजस्थानच्या मोठ्या प्रवासात सहज बसते. आमची पुष्कर प्रवास मार्गदर्शिका (इंग्रजीत) घाट, ब्रह्मा मंदिर आणि नोव्हेंबरमधील उंटांच्या जत्रेची माहिती देते.